Inne dostępne strony: Ratusz Staromiejski Mury obronne Bramy Baszty Kamienice mieszczańskie Pałace mieszczańskie Dwór św. Jerzego Dwór Artusa Kościoły Spichrze Zamki Forty (Twierdza Toruń) Inne zabytki

• Dom Kopernika tutaj.
• Kamienica Pod Gwiazdą tutaj.
• Łuk Cezara tutaj.
• kamienice gotyckie tutaj.
• kamienice renesansowe tutaj.
• kamienice barokowe tutaj.
• kamienice XIX-wieczne na starówce tutaj.
• pozostałe zabytkowe kamienice na starówce tutaj.

Kompleks domów mieszczan toruńskich jest unikatowy zarówno w skali kraju, jak i Europy; jest jednym z najlepiej zachowanych i odzwierciedlających dawne, średniowieczne miasto. Toruń, jako wielkie hanzeatyckie miasto kupieckie, wykształcił kilka typów kamienic, których wielkość i wewnętrzny układ przestrzenny uzależniony był od ich funkcji.

Kamienice od XIV-XV wieku wznoszone były w cegle. Były to budynki gotyckie, przeważnie o 3 osiach okiennych i 3-4 kondygnacjach, choć trafiały się znacznie większe, 2-traktowe, zwrócone szczytami do ulicy, o wysokich dachach, pokrytych czerwoną dachówką.

Fasady kamienic, a zwłaszcza ich szczyty, były bardzo ozdobne. Blendy urozmaicające elewacje, portale i obrzeża okienne domów dekorowano bogato profilowanymi, niekiedy glazurowanymi cegłami, fasady były malowane wielobarwnie. Większość kamienic posiadała przedproża (zlikwidowane w większości w XIX w.) charakterystyczne dla architektury mieszczańskiej miast południowych wybrzeży Bałtyku.

Wśród toruńskich gotyckich domów mieszczańskich można wyróżnić dwa typy: kamienicę kupiecką (czego dziś najlepszym przykładem jest Dom Kopernika), zazwyczaj większą oraz znacznie skromniejszą, węższą - kamienicę rzemieślniczą. Osobliwością jest natomiast dom przy ul. Szczytnej 2, odbiegający od norm kamienic mieszczańskich.

Typowymi elementami toruńskich kamienic średniowiecznych były: niezwykle funkcjonalna tzw. wysoka sień z charakterystycznymi jej częściami, izby tylnego traktu, kantorek kupiecki, magazynowe wyższe piętra.
Przed frontami takich kamienic znajdowały się szyje piwniczne i przedproża, których rozmiary od drugiej połowy XIV wieku nie mogły przekraczać 2,2 m szerokości i 78,5 cm wysokości; nad oknami parteru często zawieszony był daszek.

W każdym z następnych okresów w historii sztuki następowały przekształcenia kamienic średniowiecznych, które obejmowały m.in. zmianę funkcji wyższych kondygnacji oraz - co najbardziej widoczne z zewnątrz - nowe formy zdobnictwa fasad, które aż do XIX wieku były szczytowe.
W okresie renesansu fasady toruńskich - podobnie jak gdańskich i elbląskich - kamienic zaczęły przybierać styl renesansu i manieryzmu niderlandzkiego z charakterystycznymi elementami ornamentu tzw. okuciowego.
Kamienice barokowe natomiast charakteryzowały się bogatym zdobieniem fasad w formie roślinnych ornamentów. 

Wiek XVIII i XIX przynoszą największą zagładę historycznych kamienic toruńskich. Kolejne oblężenia Torunia, m.in. szwedzkie w 1703 r., czy cały okres napoleoński 1806-1815, powodują dewastację i upadek kamienic i zabudowy miejskiej w ogóle. Ostrzeliwane miasto, cierpiące głód, brak opału, wody, przymusowe kwaterunki obcych wojsk w kamienicach prywatnych i budynkach publicznych powodowały niszczenie bogatego wyposażenia wnętrz, jak i ogólną dewastację budynków. Te kataklizmy sprawiły, że z bogatych wnętrz toruńskich nie zachowało się wiele sprzętów świadczących o świetnej przeszłości miasta. W 1815 r. na ogólną sumę 772 domów w zespole staromiejskim tylko 300 nadawało się do zamieszkania.
Od początku XIX wieku na terenie starówki trwał proces przebudowań wielu starych albo budowy nowych domów, które można nazwać czynszowymi. W domach takich na każdej kondygnacji mogły być nawet 4 mieszkania. W ten sposób powstała nowa architektura kamienic, zdominowana zabudową XIX-wieczną, kiedy to sięgające czasów gotyku, renesansu i baroku kamienice przebudowywano lub zastępowano budynkami w stylu eklektycznym, secesyjnym i modernistycznym.
Fasady otrzymują gładką tynkowaną elewację zakończoną najczęściej prostym gzymsem lub attykową ścianką - po rozebraniu szczytów i ukośnym ścięciu przedniej części dachu. Zaobserwować więc dziś można brak fasad gotyckich, przede wszystkim wzdłuż głównych traktów starówki. Więcej: Toruń nie istniejący

Mimo wielu przebudów w XIX wieku dziś wiele kamienic posiada w swoich wnętrzach oryginalny gotycki podział, polichromie ścienne, polichromowane sklepienia i stropy; można to oglądać, gdyż są udostępnione publicznie, mieszcząc banki, restauracje itp.

W Toruniu zachowało się najwięcej gotyckich malowideł ściennych we wnętrzach świeckich. Poza tym znanych jest kilka malowideł w kamienicach warszawskich, 2 w gdańskim Ratuszu Głównego Miasta oraz 1 malowidło na fasadzie kamienicy we Wrocławiu. Malowidła toruńskie reprezentują największą różnorodność wątków treściowych i cech stylistycznych. Prezentują przedstawienia alegoryczne, ewentualnie ilustracje wątków literackich czy kompozycje religijne o charakterze dewocyjnym. Do najwybitniejszych dzieł malarstwa gotyckiego w północnej Polsce należą te w dawnej siedzibie Bractwa Kupieckiego przy ul. Żeglarskiej 5 oraz w kamienicy przy ul. Królowej Jadwigi 9. Z nie wymienionych, sakralnych do grona najcenniejszych należą: wielkie malowidło w prezbiterium Katedry Świętojańskiej ukazujące Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny oraz polichromie świętych na wewnętrznych szkarpach w Kościele Mariackim. Świadczą one o niebywałym wręcz rozwoju tej dziedziny twórczości w gotyckim Toruniu, osiągającej prawdziwie europejski poziom. Był to jednocześnie okres największego rozwoju średniowiecznego Torunia, gdy na miejscowy grunt za sprawą bogatego mieszczaństwa i jego europejskich kontaktów przenoszono osiągnięcia artystyczne czołowych środowisk europejskich, ale także dokonywano własnych, miejscowych.

• więcej o Muzeum Kopernika tutaj
• więcej o tym gdzie naprawdę urodził się Kopernik tutaj
• o Mikołaju Koperniku tutaj
Z oczywistych powodów jest to najbardziej znany i najczęściej odwiedzany obiekt zabytkowy w Toruniu.
Ta gotycka kamienica ta została przebudowana na początku XIX wieku, a fasadę pozbawioną szczytu pokryto tynkiem. W czasie badań i prac renowacyjnych w latach 1960-1963 odkryto partie dawnej gotyckiej fasady z zachowanymi elementami średniowiecznej polichromii. Na tej podstawie odtworzono typową gotycką elewację wg stanu z XV wieku. Przeprowadzono również prace restauracyjne we wnętrzu, przywracając dawny układ przestrzenny domu i rekonstruując m.in. wysoką sień na parterze. Odtworzono więc typowy gotycki dom mieszkalno-magazynowy z mieszkalnym parterem i piętrem oraz magazynowym drugim piętrem. Jest to jeden z kilku najlepszych przykładów średniowiecznego budownictwa mieszczańskiego w Toruniu i zarazem w Polsce.
Kamienica sąsiednia, pod nr 15, tworząca łącznie Muzeum Mikołaja Kopernika, była restaurowana w 1972 roku. Kamienica ta, której początki sięgają XIII/XIV wieku, posiada bogatą elewację frontową XV-wieczną, ma typowy dla większości toruńskich kamienic układ wnętrza.

Kamienica Pod Gwiazdą
Rynek Staromiejski 35

• więcej o Muzeum Sztuki Dalekiego Wschodu tutaj
• więcej o typowych toruńskich kamienicach barokowych tutaj
Jest to jeden z najokazalszych i najlepiej zachowanych barokowych domów mieszczańskich w środkowej i północnej Europie. Kamienica ta najlepiej reprezentuje typ toruńskiej kamienicy patrycjuszowskiej okresu baroku, tak charakterystycznego dla północnej Europy, a bogato zdobiona fasada stiukowymi ornamentami roślinnymi jest najlepszym przykładem toruńskiego typu zdobnictwa barokowego.
Ozdoba wschodniej pierzei Rynku zachwyca nas bogato zdobioną żółtą fasadą ze stiukowymi ornamentami o motywach kwiatów i owoców. W ten sposób przebudował kamienicę bogaty kupiec, późniejszy burmistrz, Jan Zöbner w roku 1697, jak wskazuje data w kartuszu herbowym na szczycie. Takie właśnie motywy zdobnictwa fasad kamienic wyróżniają toruńską sztukę barokową, która poprzez wpływy włoskie wytworzyła własny styl.
Wcześniej jednak, w roku 1495, właścicielem kamienicy był znany włoski humanista, dyplomata, poeta, wychowawca synów króla Kazimierza Jagiellończyka, Filippo Buonaccorsi, zwany Kallimachem. Łączyły go też więzi przyjaźni z rodziną Koperników.
Jak większośc toruńskich kamienic, tak i ta powstała jeszcze w średniowieczu, w 2. poł. XIII w., w stylu gotyckim.
Obecnie Kamienica mieści Muzeum Sztuki Dalekiego Wschodu, ale wejść warto też ze względu na zachowane oryginalne barokowe wyposażenie wnętrza, z m.in. wspaniałymi polichromiami i drewnianymi kręconymi schodami z postacią rzymskiej bogini Minerwy i lwem. Bogato rzeźbiony portal z okazałą bramą drewnianą poprzedzało dawniej duże przedproże, zlikwidowane, jak w większości kamienic toruńskich, w XIX wieku.
Obok stała Kamienica Pod Lwem. 

Łuk Cezara
ul. Piekary 37

Kamienica barokowa, z pierwszej ćwierci XVIII w. Bogato dekorowana fasada, pokryta stiukowymi ornamentami o motywach roślinnych, w dolnej części boniowana jest jednym z kilku nielicznych najlepszych przykładów toruńskiego typu zdobnictwa barokowego fasad kamienic. Nazwa pochodzi od architekta, Karla Caesara.
Parter jej został przebity ze względów komunikacyjnych po 1910 roku (dla uzyskania wygodnego połączenia Rynku Staromiejskiego z zachodnimi dzielnicami miasta), poszerzony w 1936 roku i obecnie w formie bramy łączy plac Rapackiego ze starówką. Do tego czasu głównym wyjściem z miasta w kierunku zachodnim była - nieistniejąca dziś - Brama Starotoruńska.
Na szczycie kamienicy, od strony ul. Różanej, znajduje się figura Michała Archanioła z trąbką, po bokach puchary i metalowe chorągiewki.

Toruńskie kamienice gotyckie

Największa liczba kamienic gotyckich wśród miast polskich znajduje się w Toruniu. Jest tu około 200 kamienic mających mniej lub bardziej widoczne elementy gotyckiej architektury. Zatem większość domów na toruńskiej starówce jest pochodzenia gotyckiego (później w ciągu stuleci przebudowywanych do stanu obecnego) i ma w sobie przynajmniej zachowane beczkowo sklepione gotyckie piwnice.
Ceglane kamienice gotyckie zaczęto stawiać od XIV-XV wieku (wcześniej były drewniane lub szachulcowe). Najprostszy i najwcześniejszy typ domu przetrwał w Toruniu m.in. przy ul. Szerokiej 42, 48 (zbudowane na planie 4,3 x 4,3 m) oraz większe przy ul. Żeglarskiej 13 i w Rynku Staromiejskim 5 (9 x 12 m). 

Średniowieczne kamienice nowomiejskie, w porównaniu ze staromiejskimi, były znacznie skromniejsze i reprezentowały typ niewielkiej kamienicy rzemieślniczej, zazwyczaj jednopiętrowej, wąskiej, szczytowej. Wskutek kilkakrotnych pożarów Nowego Miasta, zwłaszcza w 1455 roku, zachowała się niezwykle mała ilość obiektów. Gotyckie i późnogotyckie, ceglane o fasadach zdobionych podobnie jak staromiejskie, pochodzą przeważnie z drugiej połowy XV wieku i początku XVI wieku, ale wszystkie zostały później w mniejszym lub większym stopniu przebudowane. Najliczniej na Nowym Mieście występują kamienice przebudowane w XIX wieku, z fasadami klasycystycznymi.

O typowych cechach toruńskich kamienic gotyckich czytaj na początku tej strony.
Więcej o architekturze gotyckiej tutaj.
Najciekawsze spośród kamienic gotyckich prezentujemy poniżej:

Dom Kopernika tutaj.

ul. Kopernika 21
(kamienica narożna z ul. Ducha Św.), na której - od strony ul. Ducha Św. - znajduje się jedyny zachowany w Toruniu hak do zamykania ulic.
Kamienica gotycka, przebudowana w XVI i XVIII w. należy do najlepiej zachowanych kamienic gotyckich w Toruniu, a jako typ jest przykładem jedynym. Pierwotnie, przed przebudową w XVI w., ściany wieńczyły blanki, od strony ul. Ducha Św. nad parterem był pulpitowy daszek, a okna pierwszego piętra były mniejsze. Fasada kamienicy pokryta była malowidłami (dziś zachował się jedynie aniołek nad wejściem). Zachowały się wszystkie gotyckie stropy i na pierwszym piętrze relikty polichromii figuralnej.
Renesansowy polichromowany strop w wysokiej sieni pochodzi z ok. 1600 r. Wśród ornamentów wyróżnić można maureskę (brązowa na jasnym tle lub biała na zielonym tle), ornament owocowo-kwiatowy (jabłka, gruszki, śliwki, winogrona), wazony w kształcie pucharów i fantazyjnych uszkach, ornamenty imitujące wielobarwny marmurek. Cały strop charakteryzuje się naprzemiennie ułożonymi deskami o jasnych i ciemnych tłach. (08.08.2008)

ul. Kopernika 38
Kamienica z XV wieku, przebudowana w okresie baroku jednak z wieloma elementami architektury gotyckiej w postaci dwóch biforyjnych (dwudzielnych) blend w górnej części fasady, profilowanego portalu i blend na szczycie, widocznych z boku pod dachem. Na skutek kolejnych przebudów zatraciła wiele cech gotyckich, jak choćby formy okienne, a przede wszystkim fasadę szczytową, na rzecz kolorystycznych elementów barokowych; niemniej należy do ciekawszych kamienic.

Rynek Staromiejski 9
Najbardziej, spośród kamienic w Rynku, zachowująca fasadę gotycką o głębokich ostrołukowych wnękach wzorowanych na Ratuszu Staromiejskim, z około 1400 roku, przebudowana w 1847 i 1879 roku (zlikwidowano pierwotny szczyt i wewnętrzny podział wnętrza), z późnorenesansowymi drzwiami z pierwszej połowy XVII wieku (oryginał w Muzeum Okręgowym).

Rynek Staromiejski 17
Jedna z najstarszych kamienic, przebudowana w XIV, XVI, XVII i XVIII wieku; zachowało się tu wiele elementów dawnej kamienicy gotyckiej (której piwnice i część parteru pochodzą z końca XIII wieku):
- ostrołukowe wnęki na elewacji od strony ul. Panny Marii,
- na pierwszym piętrze fragmenty wewnętrznych malowideł ściennych z XIV wieku (malowidło dzieli się na 2 strefy, w wyższej znajdują się medaliony, w których są np. postaci Marii z Dzieciątkiem i wędrowca, a w dolnej strefie sceny myśliwskie z życia dzikich ludzi; sens tych ostatnich wyobrażeń ma głębszy charakter moralizatorski, łączący się z ideą odnowy moralnej),
- w sieni gotycki strop z renesansową polichromią (dekoracja złożona z medalionów z popiersiami i delikatną wicią jest bardzo rzadka w Toruniu),
- a także wczesnobarokowy portal z około 1630 roku.
Budynek ten prawdopodobnie był w średniowieczu w posiadaniu Beginek (wspólnoty osób świeckich o charakterze półzakonnym, które nie składały ślubów, opiekowały się ubogimi, samotnymi kobietami, rozwijały wspólne życie religijne), a w czasach gdy sąsiedni Kościół Mariacki należał do protestantów, tutaj zamieszkiwali predykanci i prawnicy. W 1702 roku był siedzibą rodziny patrycjuszowskiej Wachschlangerów, u której miał swoją kwaterę przebywający wówczas w Toruniu król August II Mocny.

Strop renesansowy w sieni (przeniesiony w czasie renowacji z 2. piętra w trakcie tylnym) powstał ok. 1588 r. Bogata dekoracja malarska tworzy tło dla 9 tond z popiersiami męskimi (7) i kobiecymi (2). Cztery postaci męskie przedstawione są jako rycerze, ich twarze są typizowane (wszyscy mają zakręcone do góry wąsy, silnie zaznaczone podbródki i podobne kształty nosów). Twarze trzech mężczyzn w togach i wieńcach laurowych oraz kobiet są bardziej realistyczne (worki pod oczami, łysiejące czoło, garbaty nos).
Przedstawione tutaj malarstwo jest wyrazem rozwoju w Toruniu od ok. 1570 r. malarstwa portretowego.
Tłem jest ornament na motywie delikatnie malowanej esowatej wici z mnóstwem drobnych listków, która przechodzi miejscami w charakterystyczne kwiatoliście. Występują też płaskie polne różyczki, czteropłatowe rozetki, stylizacje owocu granatu, pęki owocowo-kwiatowe oraz ornamenty z nizanych cekinów i perełek. Często występuje motyw siedzącego na gałęzi ptaka. Belki natomiast ozdobiono dwuwstęgową plecionką oraz girlandy z lancetowatych liści wawrzynu. Kolorystyka stropu jest bardzo bogata. (08.08.2008)

Rynek Staromiejski 20
Kamienica późnogotycka z około 1480 roku, później przebudowana (w XVIII i w poł. XIX w.), pozbawiona szczytu, powyżej parterowej kondygnacji ślady dawnej fasady (łuki). 

Rynek Staromiejski / ul. Panny Marii
Gotycki dom sąsiadujący z Kościołem Mariackim z trójschodkowym szczytem, z XIV wieku, w którym mieszkał furtian franciszkański. Fasada domu zdobiona jest blendami ostrołucznymi i, podobnie jak mur przykościelny, zakończona blankami. Taki rodzaj architektury, wykorzystujący elementy militarne w budowlach cywilnych, typowy dla Flandrii, z miastami której, zwłaszcza Brugią, Toruń utrzymywał żywe kontakty handlowe, stosowany był w domach kupieckich i kamienicach. Podobne blanki wieńczyły fasadę Ratusza Staromiejskiego, zanim został podwyższony na początku XVII wieku.

ul. Piekary 9
Kamienica gotycka z około 1400 roku, przebudowana w formach neogotyckich w 1899 roku z rekonstrukcją szczytu; kamienica jest jednym z nielicznych przykładów działań konserwatorskich prowadzonych w XIX wieku na domach mieszczańskich.

ul. Rabiańska 8
Kamienica gotycka z XV wieku z bogato dekorowaną blendami i wnękami fasadą, przebudowana na spichrz w XVII i XVIII wieku i na mieszkania w XIX wieku. Jedna z większych kamienic gotyckich; elewacja frontowa murowana z cegły rozbiórkowej różnego formatu z zastosowaniem zróżnicowanego kształtu cegieł profilowanych; to spowodowało, że od początku pokryta była jasną wyrównującą powłoką wapienną. Obecnie mieści Centrum Astronomiczne PAN.

ul. Rabiańska 24
Gotycka kamienica mieszczańska z początku XVI wieku, z dwuschodkowym szczytem wypełnionym blendami, w których trzy małe okienka pomieszczeń magazynowych na piętrze (typowe dla kamienicy toruńskiej - szerzej). Obecnie mieści pracownię witrażownictwa.

ul. Żeglarska 5
Kamienica gotycka z XIII/XIV wieku, o fasadzie z glazurowanych kolorowych cegieł; w XIV wieku siedziba Bractwa Kupieckiego Najświętszej Marii Panny, wewnątrz maryjne gotyckie malowidła ścienne (Nawiedzenie, Zwiastowanie, Koronacja, Pokłon Trzech Króli) z około 1390-1400 roku, przebudowana w XVII i XIX wieku ze szczytem neorenesansowym.
Bractwo Kupieckie Najświętszej Marii Panny powstało najprawdopodobniej przed 1300 rokiem. Skupiało wielkich kupców, głównie sukiennych przybywających do Torunia już w końcu XIII wieku. Niektórzy badacze wiążą to Bractwo z początkami Dworu Artusa.
W średniowieczu budynek najprawdopodobniej nie różnił się wiele od innych kamienic toruńskich: był szczytowy, dwutraktowy, bez przejazdu. Szczyt zakończony był krenelażem i ujęty wieżyczkami. Być może elewację członowały ostrołuczne wnęki i zachowane lico fasady glazurowanymi kolorowymi cegłami.

ul. Żeglarska 7
Kamienica późnogotycka z około 1500 roku, o niebiesko-szarej fasadzie; do 1601 roku siedziba odwachu. Na parterze polichromowany strop belkowy, kręcona drewniana klatka schodowa (na której w 1994 r. odkryto polichromie z XVIII wieku w postaci dekoracji roślinnej), którą dawniej zdobiła wysokiej klasy figura rzymskiego rycerza z około 1740 roku (obecnie w Muzeum Okręgowym), w poszczególnych pomieszczeniach szczątki polichromii gotyckich i późniejsze dekoracje w postaci obramienia okien i malowanych portali, zrekonstruowane przedproże.

ul. Żeglarska 9
Kamienica gotycka z XV wieku z odsłoniętymi głęboko profilowanymi filarkami międzyokiennymi, przebudowana w XIX wieku; w latach 1848-1850 mieściła się tu siedziba Ligi Polskiej; obecnie dom zakonny sióstr Elżbietanek.

ul. Żeglarska 10
Kamienica gotycka z XV wieku, przebudowana w XVIII wieku, z piętrową oficyną z XVIII wieku. Wewnątrz, w niszach na ścianie północnej pierwszego piętra XV-wieczne polichromie św. Katarzyny i św. Doroty oraz wyobrażenie fantazyjnego stwora. W tej kamienicy Józef Buszczyński i jego syn Sylwester w latach 1866-1890 mieli drukarnię, w której drukowano pierwsze numery Gazety Toruńskiej (pierwszy polski dziennik na Pomorzu Nadwiślańskim; pismo informacyjno-polityczne wydawane w latach 1867-1921. Gazeta rozwijała w czasach zaborów świadomość narodową, walczyła z germanizacją, przyczyniając się do utrzymania polskości na Pomorzu i będąc główną ostoją słowa polskiego; o historii czasopiśmiennictwa toruńskiego tutaj). Obecnie mieści hotel.

ul. Żeglarska 13
Kamienica gotycka z XV wieku, przebudowana w XVII wieku (gdy uzyskała m.in. kamienne przedziały okienne, podobne do tych, zastosowanych w czasie przebudowy Ratusza Staromiejskiego), z polichromowaną fasadą, zachowała jeden z najstarszych w Toruniu stropów (gotyckie, przebudowane w baroku), wewnątrz odkryte XVII-wieczne polichromie ścienne w wysokiej sieni oraz relikty polichromii gotyckiej. W wysokiej sieni umieszczono izdebki boczne - dolną i górną, obie z kominkami; w górnej izdebce dodatkowo była wnęka, zapewne umywalkowa, gdyż znajduje się w niej kamienna misa, w przesklepieniu wnęki obrotowy hak (zapewne do podwieszania naczynia z wodą i z misy odpływ wychodzący na zewnątrz elewacji frontowej). W kamienicy tej, co jest absolutnie niepowtarzalne w Toruniu, w każdym pomieszczeniu był kominek.
Kamienica odrestaurowana w latach 1992-1994 z nowoczesnym rozwiązaniem architektonicznym szczytu, obecnie mieści towarzystwo ubezpieczeń. W 1994 roku otrzymała tutył Obiekt Roku w kategorii rewaloryzacja i adaptacja budynków zabytkowych.

ul. Królowej Jadwigi 9
Duża kamienica gotycka ze średniowiecznym układem wnętrz typowym dla toruńskich kamienic mieszczańskich, której fasadę na obecną przebudowano w XIX/XX wieku. W dolnej części przywrócony układ gotycki z wysoką sienią, dwoma izbami w trakcie tylnym. W trakcie prac remontowych w 1995 roku odkryto sensacyjne polichromie ścienne z trzeciej ćwierci XIV wieku w reprezentacyjnej sali tylnej na pierwszym piętrze, które zajmują 60 m2, a jest to zaledwie 20% ich pierwotnej powierzchni; przedstawiają one legendę o św. Urszuli, scenę ze św. Marcinem, nieznanej kobiety dosiadającej lwa, scenę Pokłonu Trzech Króli oraz galerię starotestamentowych królów muzykujących i galerię proroków; w kamienicach mieszczańskich w Polsce takich malowideł nie ma, spotkać je można tylko w siedzibach bractw, rzemiosł czy na zamkach. Kamienica od 1491 roku była prawdopodobnie siedzibą apteki.

ul. Łazienna 3
Najstarsza średniowieczna kamienica ulicy (XV wiek) o wysokich wnękach gotyckich i renesansowym zwieńczeniu szczytu z motywami okuciowymi, pochodzącymi z okresu przebudowy na spichrz; przebudowana ponownie na spichrz w XVIII lub w XIX wieku.

ul. Łazienna 5
Kamienica gotycka z drugiej połowy XIV wieku, przebudowywana w XVIII i XIX w., dobrze zachowała swój gotycki charakter. W tylnym trakcie piwnic hypocaustum.

ul. Łazienna 22
Jedna z najlepiej zachowanych gotyckich kamienic patrycjuszowskich w Polsce, z XV w. Modernizowana w XVI-XVII w. (m.in. barokowy szczyt) oraz w XIX-XX w. Jedna z nielicznych średniowiecznych kamienic w Polsce z bardzo bogatym zdobnictwem fasady i pomieszczeń wnętrza - profilowane i polichromowane stropy, polichromie ścienne). Zdobyła wiele wyróżnień jako przykład wzorowej konserwacji zabytku (m.in. w 1999 roku otrzymała tytuł Obiekt Roku w kategorii rewaloryzacja i adaptacja budynków zabytkowych), posiada zachowane średniowieczne profilowane i polichromowane stropy belkowe i polichromie ścienne.
Wewnątrz układ typowy dla toruńskiej kamienicy patrycjuszowskiej (>>>).
Wg legendy ma mieć podziemne połączenie z Katedrą św.św. Janów.
Obecnie mieści diecezjalne Centrum Dialogu Społecznego.

ul. Franciszkańska 12
Gotycka kamienica z około połowy XVI wieku przebudowana o okrojonym około 1700 roku szczycie. Wewnątrz oryginalny układ przestrzenny, m.in. wysoka sień z częścią galerii, przewód kominowy kuchni średniowiecznej, rozpoczynający się na parterze wielkim okapem, profilowany strop na I piętrze.

ul. Szczytna 2
Część domu gotyckiego ceglanego z drugiej połowy XIV wieku, typu wieży mieszkalnej (zbudowana na planie kwadratu); wzorów takich należy szukać na terenie Holandii, Czech lub południowych Niemiec. Domy takie stawiali rycerze lub przedstawiciele duchowieństwa; nie wiadomo natomiast kto zamieszkiwał w Toruniu ten dom w czasie średniowiecza. Jest to jednocześnie osobliwość wśród toruńskich kamienic mieszczańskich. Przebudowana w XVI wieku i obudowana kamienicą w XIX wieku.
Na parterze restauracja, gdzie zachowana gotycka sala z pięknym sklepieniem krzyżowym wspartym na jednym filarze.

ul. Szczytna 11
Kamienica gotycka, przebudowana na spichrz w XVII wieku.

ul. Szczytna 13
Kamienica gotycka z XIV wieku, wielokrotnie przebudowywana, przywrócono fasadę gotycką.

ul. Szczytna 15
Kamienica gotycka z XV wieku, przebudowana na spichrz w stylu barokowym w XVIII (po zniszczeniach z oblężenia szwedzkiego w 1703 roku) i XIX wieku; wewnątrz malowidła gotyckie o tematyce świeckiej z drugiej połowy XV wieku (kompozycje figuralne) i pierwszej ćwierci XVI wieku (ornament).
Malowidła, przedstawiające dwie pary ludzi w różnym wieku oraz parę lwów i parę orłów, podtrzymujących niezidentyfikowane emblematy lub herby, wykazują podobieństwo kompozycyjne do XV-wiecznych tkanin dekoracyjnych z Europy Zachodniej.

ul. Szczytna 16
Kamienica gotycka z XV wieku, przebudowana w XIX wieku; tzw. kamienica Królewiczów - siedziba synów Jana III Sobieskiego w 1677 roku w czasie wizyty w Toruniu.

ul. Szczytna 17
Kamienica  gotycka z końca XIV wieku, przebudowana ok. 1600 r. i na przełomie XVIII-XIX wieku (szczyt tylny gotycki), przywrócono fasadę gotycką; na zapleczu tej i sąsiednich kamienic (nr 13, 15) odsłonięto średniowieczne mury graniczne między działkami.

ul. Mostowa 22
Kamienica z XV wieku, przebudowana w XVIII wieku z barokowym szczytem (szczyt tylny gotycki) i fragmentami gotyckimi. 

ul. Mostowa 24
Kamienica z XV wieku, z ładną gotycką fasadą polichromowaną we wzory geometryczne, charakterystyczne dla średniowiecznego miasta, przebudowana około 1800 roku.

ul. Szeroka 38
Najstarsza kamienica tej ulicy, której gotycki charakter z XIV/XV wieku przetrwał w znacznej mierze do dziś, co uwypukliły jeszcze prace restauracyjne w 2. poł. lat 70. XX wieku, kiedy odkryto m.in. polichromowane stropy z XVI wieku.
Kamienica pierwotnie była 3-kondygnacyjna, 2-traktowa o zróźnicowanych wysokościowo pomieszczeniach parteru i I piętra, co wynikało z obecności charakterystycznej dla kamienic toruńskich wysokiej sieni. Drugie piętro było jednoprzestrzenne i spełniało rolę magazynu. W płn.-zach. narożniku piwnicy znajdował się piec do ogrzewania ciepłym powietrzem wyższych pomieszczeń. Gotycki układ kamienicy zmieniono przed 1600 r. wyrównując poziomy. Na piętrach wydzielono trakt środkowy z pionem komunikacyjnym w XIX w.

Z przebudowy kamienicy w końcu XVI w. pochodzą cenne polichromie stropowe. Zachowały się one w dwóch miejscach: na parterze i na 2. piętrze, obie w trakcie tylnym.
Malowidło na parterze, zachowane w dużym fragmencie, utrzymane jest w brązach i zieleniach, a motywem dekoracyjnym jest klasyczna plecionka renesansowa na zielonym tle oraz wiązki liści laurowych. Znajdują się także ornamenty kwiatowo-owocowe (głównie akant przeplatany winną latoroślą, jabłkami i gruszkami), zwierzęce oraz maureska. Środek kompozycji zaznaczony jest rozetą kwiatową, niekiedy zamiast tego występują ptaki, (papuga, myszołów, dzięcioł) i wiewiórka.
Strop ten, obok stropu z traktu tylnego Kamienicy Pod Gwiazdą, należy do najlepiej malowanych w Toruniu. Oba stropy mogą by dziełem tego samego mistrza, który był dobrze obeznany z techniką. 

ul. Chełmińska 14
Kamienica późnogotycka z XV wieku, przebudowana w XIX wieku i rekonstruowana w 1939 roku.
W latach 1674-1675 mieszkała tu królowa Eleonora Maria, wdowa po Michale Korybucie Wiśniowieckim. 

ul. Sukiennicza 26
Ładna kamienica gotycka z XV wieku, przebudowywana jak większość w XIX wieku, fasada regotyzowana w okresie międzywojennym.

ul. Wielkie Garbary 7
Zespół trzech kamienic. Kamienica środkowa - gotycka, lewa - renesansowa, prawa - barokowa z klasycystyczną fasadą, na gotyckich piwnicach.
Żaden z tych domów nie zachował pierwotnej wysokości. Mieścił się tu szpital, nazywany domem ubogich apostołów św.św. Piotra i Pawła, wzmiankowany po raz pierwszy w 1449 roku, będący drugim szpitalem nowomiejskim. W połowie XVII wieku, gdy Szwedzi zburzyli szpital św. Ducha (przy Kościele św. Ducha Benedyktynek), tutaj umieszczono szpital nazywany mieszczańskim. W XIX wieku wnętrze zmodernizowano wprowadzając kilka mniejszych pomieszczeń.
W budynku środkowym szczególnie cenna jest dobrze zachowana izba tylna parteru z drewnianymi ścianami, profilowanym stropem i polichromią ścienną; na piętrze zachowany jest mur boczny konstrukcji szkieletowej, z ozdobnym układem cegieł. Cały trakt tylny z więźbą dachową stanowią jedność konstrukcyjną, co jest jedynym takim przykładem w Toruniu. Budynek renesansowy jest dobudowany do gotyckiego i od początku funkcjonują wspólnie. Renesansowe są też rzeźbione drzwi w budynku gotyckim (środkowym).
Gdy w końcu XIX wieku zbudowano nowy gmach szpitala przy ul. Przedzamcze, tutejsze budynki przeznaczono dla mieszkania dla pracowników szpitala.
W 1873 roku odbyło się tu uroczyste polskie zgromadzenie naukowe z okazji 400. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, z udziałem przedstawicieli miast Rzeczypospolitej. Od 1992 roku mieści się tu bank. 

ul. Małe Garbary 6
Kamienica gotycka z półkoliście sklepionymi profilowanymi wnękami na fasadzie, z początku XV wieku, częściowo przebudowana w XIX wieku.

ul. Mostowa 6
Trzy późnogotyckie kamienice, które stanowią ciekawy zespół budownictwa mieszczańskiego w Toruniu. Do początku XVI w. były to trzy oddzielne kamienice, które podczas późniejszej przebudowy renesansowej połączono wspólną fasadą zwieńczoną półkolistymi szczytami flankowanymi sterczynami. W okresie baroku kamienice przeszły kolejną modernizację (zwłaszcza ich wnętrze), po której zachowała się między innymi kręcona-spiralna klatka schodowa z rzeźbą lwa, trzymającego tarczę z datą 1699 r. i inicjałami CG, charakterystyczna dla barokowych kamienic kręgu południowego Bałtyku (podobna zachowała się też w Kamienicy Pod Gwiazdą); stojąca tu dawniej figura rycerza znajduje się w Muzeum Okręgowym. Po 1865 r. przebudowano parter i pierwsze piętro, eliminując przedproże i kilkakrotnie zmieniając lokalizację wejścia i okien.
W marcu 2007 r. południową część budynku strawił pożar.

ul. Piekary 20
Kamienica średniowieczna z XV w., przebudowana (uproszczona i pozbawiona szczytu) w XIX w., restaurowana (w czasie restauracji m.in. odsłonięto gotycką parterową część fasady oraz wysoką sień) w 2001 r. W czasie prac renowacyjnych odkryto zabytkowe XV-wieczne szambo. W dawnych czasach szamba służyły jako domowe śmietniki, dlatego pod względem archeologiczno-historycznym są cenne pod względem pozyskiwania zabytków ruchomych.
Poniżej poziomu fundamentów archeolodzy znaleźli pozostałości XIII-wiecznej zabudowy drewnianej, wspomniane XV-wieczne szambo o głębokości 4,5 m należące do obecnej kamienicy oraz 3,5 m nawarstwień późnośredniowiecznych.
Oprócz całych naczyń ceramicznych znaleziono dużą ilość bardzo cennych szkieł importowanych, liczne przedmioty drewniane, a także fragmenty odzieży i butów skórzanych, niektóre nawet z cieniutkiej koźlej skórki - bardzo ekskluzywne lub dziecięce. Była tam także rzecz wyjątkowa: garnek wytoczony z drewna. Znaleziono też tygiel do wytopu metalu, a w warstwie wierzchniej podwórza liczne fragmenty odpadów metalu kolorowego, co świadczy o tym, że prawdopodobnie w kamienicy mieszkał złotnik.

Toruńskie kamienice renesansowe i manierystyczne

Od XVI wieku następuje proces przekształcania gotyckiego domu jednorodzinnego na dom wielorodzinny. Renesans przynosi nowe wymagania i zmiany, z wyższych kondygnacji kamienic średniowiecznych odchodzi funkcja magazynowa, pojawia się coraz więcej spichrzów, przeznaczonych wyłącznie do magazynowania towarów.
Z zewnątrz kamienice nadal pozostają szczytowe, z przedprożami, a te, które podlegają wpływom nowej mody renesansowej i nieco później manierystycznej, zmieniają wystrój fasady. Budowane są też oczywiście nowe kamienice, od razu w nowym stylu - podobnie jak w poprzednim okresie domy mają przeważnie 3 osie okienne i 3-4 kondygnacje.
W architekturze Torunia i Prus Królewskich renesans włoski był właściwie niezauważalny. Tutaj na szeroką skalę pojawił się manieryzm północny, zwany też niderlandzkim (więcej patrz: Architektura Torunia).
Jedną z najważniejszych cech tego stylu było zastosowanie cegły połączonej z kamiennymi detalami lub dwubarwności elewacji osiąganej łączeniem różnych materiałów. Pojawiają się więc domy z charakterystycznym szczytem zdobionym motywami okuciowymi, półokrągłe blendy ponad otworami okiennymi, bogato rzeźbione portale.
Najciekawsze spośród kamienic renesansowych i manierystycznych prezentujemy poniżej:

Dom Eskenów
(ul. Łazienna 16)
Zabytek gotycki z 2. poł. XIV w. wzniesiony przez burmistrza toruńskiego Henryka Hitfelda (zm. 1398 r.). Pierwotne przeznaczenie budynku, zajmującego kilka parcel, nie jest dostatecznie znane, jednak zachowane fragmenty belkowań i detali gotyckich wskazują na monumentalne rozwiązania reprezentacyjnego budynku mieszkalnego. W 1518 r. burmistrz toruński Franciszek I Esken (ok. 1472-1537) - najstarszy z synów Erasma I, zakupił tą kamienicę od Rady (wcześniej Rada przejęła ją za długi od Jana Balchama). Przez następne dwa wieki dom ten stanowił siedzibę rodową rodziny Eskenów, a około 1590 r. został przebudowany z gotyckiego domu mieszkalnego na renesansową rezydencję mieszczańską. Staraniem burmistrza Franciszka III Esken (1540-1601), wnuka Franciszka I, kamienica ta została wzbogacona o jeden z najwspanialszych portali w Toruniu, wykonany z szarego piaskowca, a także o bramę przedstawiającą pożegnanie oraz dalsze losy syna marnotrawnego (obecnie w Muzeum Okręgowym w Toruniu na stałej wystawie rzemiosła) - przypisywane mistrzowi Willemowi van den Blocke.
W 1703 r. kamienica ta stała się własnością kupca Samuela Schiedlera, a następnie Walentego Mariańskiego. Od 1764 r. znajdowała się w posiadaniu elbląskiej rodziny Friese, a w 1825 r. - Jana Telka i jego małżonki Heleny Renaty Klaszewskiej, którzy poczynili już pewne zmiany przystosowujące budynek do celów magazynowych. Od 1844 r. kamienica ta była własnością firmy kupieckiej L. Damman i Kordes, która ujednoliciła budynek w stylu klasycznym, przeznaczając go na spichrz. Zmieniono wówczas układ kondygnacyjny oraz gruntownie przebudowano otwory okienne i dach. Przy tej zmianie wykorzystano znaczną ilość dawnych materiałów budowlanych, zwłaszcza cegły i drewna, co jest wyraźnie widoczne w układzie plastycznym elewacji. W latach 1980-1989 staraniem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków budynek ten przystosowano do potrzeb muzealnych.

Z okresu, kiedy był siedzibą Eskenów pochodzi bogaty, renesansowy portal z piaskowca autorstwa Willema van den Blocke z Gdańska i ozdobne piaskowcowe zworniki. Na pierwszym piętrze znajduje się polichromowany, renesansowy strop. Poza wymienionymi nie pozostało nic z dawnego wyposażenia.
Po przeprowadzonych pracach, od 1991 roku mieści się tu Muzeum Archeologii i Historii. W wyniku przeprowadzonych prac zachowano jedynie elewację z dawnym podziałem, wewnątrz przywrócono wielką sień oraz zachowano drewniane kondygnacje w pionie żurawia. Pozostałe podziały w nawiązaniu do poprzednich są współczesne.

ul. Łazienna 4
Kamienica gotycka, przebudowana w okresie renesansu (ok. 1600 r.) - z tego czasu pochodzi elewacja frontowa o szczycie z motywami okuciowymi. Pierwotnie - jak w typowej toruńskiej kamienicy-spichrzu - I i II piętro służyły jako magazyny (spichrze >>>).
Renesansowa fasada kamienicy należy do najlepiej zachowanych tego typu w Toruniu, a pokryty ornamentem okuciowym szczyt przypomina wzory Jana Vredemana de Vries z Gdańska.
W 1815 r. na krótki okres kamienica zamieniona była na koszary wojsk rosyjskich (>>>). W latach 1876-1882 mieściło się tu Muzeum Towarzystwa Naukowego w Toruniu, które w 1877 r. odwiedził m.in. Jan Matejko z córką. W 1862 i 1884 r. całość adaptowana na mieszkania czynszowe. W latach 1974-77 prowadzono prace konserwatorskie związane z przywróceniem dawnego charakteru wnętrza. Kamienica jest własnością Polskich Pracowni Konserwacji Zabytków (PPKZ).
Wewnątrz cenne obiekty zabytkowe: częściowo zachowana dawna sień ze stropami i schodami z XVIII wieku, manierystyczna (ok. 1630 r.) polichromia stropu płaskiego w pomieszczeniu traktu tylnego na parterze. Polichromia ta jest wyjątkowym zbiorem różnych scenek i ilustracji poprzedzielanych swobodnie zestawionym ornamentem. Jest tam Bachus siedzący na beczce, dziki mąż z maczugą, para kochanków w strojach renesansowych, panoplia, gryfy, wielbłąd, słoń, egzotyczna warzęcha, klacz ze źrebięciem itp. Są to motywy pokrewne droleriom, w których wyrażała się cała radość średniowiecznego życia. Więcej na ilustracjach (kliknij aby powiększyć).

Rynek Nowomiejski 23
Kamienica renesansowa z XVII wieku, przebudowana w XIX wieku (m.in. fasada parteru), z charakterystycznym ornamentem okuciowym w szczycie, zwieńczona gryfem pomorskim, dawniej należała do parafii św. Jakuba.

ul. Piekary 41
Kamienica z końca XVI wieku z renesansowym szczytem z ornamentem okuciowym i typową fasadą renesansową.

ul. Rabiańska 6
Kamienica na zrębie gotyckim, przebudowana ok. 1625 r., z tego czasu pochodzi fasada frontowa z bogatym manierystycznym szczytem okuciowym. Do 1881 r. budynek użytkowany jako spichrz, następnie adaptowany na mieszkania. W 1970 r. przeprowadzono kapitalny remont, przywrócono wysoką sień, uporządkowano elewację frontową. Kamienica jest własnością Pracowni Konserwacji Zabytków (PKZ).
Wewnątrz,  w stropie wysokiej sieni znajdują się renesansowe (2. poł. XVI w.) polichromowane belki stropowe. Więcej na ilustracji (kliknij aby powiększyć).

Belki stropowe wmontowane w wysokiej sieni nie pochodzą z tej kamienicy. Są one przeniesione z remontowanego w 1970 r. budynku przy ul. Szerokiej 30, gdzie na parterze i na I piętrze odkryto polichromowane stropy. Belki pochodzą z traktu frontowego parteru tej kamienicy. Były tam także wsuwki, które wymontowano i przewieziono do bazy PKZ, gdzie niestety uległy całkowitemu zniszczeniu. Taki sam los doczekał strop z I piętra. Zabytki zachowane przez stulecia zostały bezmyślnie i bezpowrotnie zniszczone "pod okiem" konserwatorów w czasach PRL-u.
Zachowane belki są bogato profilowane i mają spływy ostrołukowate. Jest ich w sumie 6 o długości 9,5 m każda.

ul. Królowej Jadwigi 3
Kamienica renesansowa z połowy XVI wieku (przebudowana z gotyckiej z XV wieku), ze szczytem o motywach okuciowych; widoczny spod tynku fragment gotyckiego łuku wskazuje na średniowieczne pochodzenie domu. W XIX wieku przebudowano m.in. fasadę parteru.

ul. Małe Garbary 7
Kamienica manierystyczna z ok. 1640 r., wzniesiona na gotyckich murach piwnicznych (znajdujących się tylko pod przednim traktem), przebudowana w XVIII wieku. Ciemna fasada zwieńczona rozbudowanym szczytem z ornamentem ogonowym, zwieńczonym w formie korony królewskiej charakterystycznej dla dynastii Wazów w XVII wieku.
Od czasu powstania kamienica w całości służyła jako budynek mieszkalny. Na parterze była obszerna sień, z jej boku wbudowana podwieszana izdebka, a za nią w narożniku ciemna kuchnia. W przeciwnym narożniku znajdowały się schody na górne kondygnacje i do piwnicy. Nad sienią zachował się dobrze zachowany XVII-wieczny  strop, wykonany z surowego, niemalowanego drewna. W XVIII w. poszerzono sień o izbę boczną, a jej strop podbito deskami i pomalowano je w ugwieżdżone niebo - złote gwiazdki na niebieskim tle.
W tylnej części parteru znajdowała się izba mieszkalna i dość szeroki korytarz, którym wychodziło się na podwórze. Nad izbą tylną zachował się oryginalny, XVII-wieczny strop brusowy, czyli belka przy belce szerokości 20-25 cm, złączone między sobą kołkami. Belki zostały ozdobione dekoracją malarską charakterystyczną dla połowy XVII w. - ornamentami kwiatowymi i zwierzęcymi na niebieskim tle.
Na pierwszym i drugim piętrze kamienica ma identyczny układ pomieszczeń: po 4 izby, do których wchodzi się z traktu środkowego. Strych pełnił funkcję gospodarczą, choć w poł. XVII wieku zdarzały się już strychy mieszkalne.
W izbach frontowych pierwszego piętra znajdują się ozdobne stropy belkowo-wsuwkowe pokryte malowidłami. Do naszych czasów zachowała się warstwa rokokowa, z okresu po poł. XVIII w. W tym samym czasie kamienica była przebudowywana w duchu ówczesnych czasów - m.in. wymieniono drzwi we wnętrzu oraz schody, których słupki i balaski otrzymały miękką, rokokową linię.
Izby na drugim piętrze miały strop z surowego drewna, ale ponieważ do naszych czasów został bardzo zniszczony, nie został wyeksponowany po remoncie. Także schody prowadzące na piętro są nowe, spełniające współczesne wymogi konstrukcyjne i przeciwpożarowe. Nawiązują jednak układem i poręczą do schodów XVIII-wiecznych. Układ wnętrza kamienicy jest przywrócony do stanu z XVIII w.
Obecnie w kamienicy mieści się hotel. W 2000 roku kamienica otrzymała tytuł Obiekt Roku w kategorii rewaloryzacja i adaptacja budynków zabytkowych.

ul. Panny Marii 9
Kamienica gotycka z XV w., przebudowana w okresie renesansu (2. poł. XVII w.).
Z czasu gotyckiego zachowane są mury piwniczne i w części naziemnej zbudowane w konstrukcji szkieletowej mury boczne budynku. Była to kamienica dwutraktowa z tzw. dużą sienią o wysokości 6,8 m.
W okresie renesansu zbudowano nowy mur frontowy z wykonanym w tynku boniowaniem oraz szczytem zdobionym charakterystycznym wówczas dla Torunia ornamentem okuciowym. Gotycką wysoką sień podzielono stropem na dwie kondygnacje a pozostałe stropy wymieniono na nowe. Wówczas też stropy na parterze i na piętrze oraz mury izby tylnej na 1 piętrze pokryto bogatą dekoracją malarską.
Wewnątrz cenne polichromie stropowe i ścienne renesansowe.
Obecnie hotel wraz z sąsiednią kamienicą nr 11 z 1874 r., powstałą w miejscu dwóch kamienic gotyckich, przebudowywanych w okresie nowożytnym. Zachowane są po nich piwnice kryte stropami belkowymi i kolebkowymi oraz w części naziemnej mury boczne z wnękami i śladami pierwotnych stropów. Obecnie jest to budynek czterokondygnacyjny z elewacją klasycyzującą i z bramą przejazdową. Klatka schodowa posiada żeliwne schody.

ul. Piekary 25
Kamienica renesansowo-barokowa z XVI/XVII wieku, przebudowana w XIX wieku; obecnie hotel; wewnątrz polichromie.

Rynek Staromiejski 19
Kamienica gotycka z XV w., następnie przebudowana fasada w późnym renesansie (około 1600 r.), później w XIX wieku; fasada na wysokości 2. i 3. kondygnacji posiada profilowane wnęki zakończone łukami półokrągłymi. Wewnątrz bogate polichromie stropowe, na parterze w wysokiej sieni: pośród dekoracji roślinnej w tondach zdobionych okuciowo przedstawienia popiersi postaci w charakterystycznych dla epoki strojach. Na I piętrze: dekoracja w postaci rozrzuconych kwiatów na niebieskim tle (motyw taki pojawia się w Toruniu w wielu innych kamienicach, jednak nie pochodzi z jednego warsztatu), pośrodku charakterystyczny dla renesansowego  Torunia (i pozostałych dwóch wielkich miast pruskich) zestaw trzech herbów - Torunia, Prus Królewskich i Królestwa Polskiego.

Rynek Staromiejski 31
Kamienica z manierystycznym szczytem kamiennym z 1653 roku, przebudowana w wiekach następnych zachowała jedynie pierwotny szczyt, który jeszcze przed II wojną światową wieńczyło putto grające na flecie.

ul. Szeroka 40
XVII-wieczna kamienica z barokową fasadą bez szczytu, na zrębach gotyckiej z XIV wieku, przebudowana w XIX wieku. Wewnątrz w tylnej części parteru strop belkowy z doskonałą polichromią XVII-wieczną, przedstawiającą portrety czterech ewangelistów oraz sceny z życia codziennego, z polowania, z ogrodu, a nawet z bajek, a także motywy nawiązujące do sztuki gotyckiej - muzyki i plastyki. Na pierwszym piętrze sufity z girlandami sztukatorskiej roboty.

ul. Piekary 12
Kamienica z fasadą renesansową z XVI-XVII w., zachowaną tylko w dwóch kondygnacjach. Wyższa kondygnacja wraz ze szczytem zlikwidowane wraz z przebudową kamienicy w XIX w.

Toruńskie kamienice barokowe

Toruńskie patrycjuszowskie kamienice barokowe charakteryzują się bogatym zdobieniem fasad w formie roślinnych ornamentów; najlepszym przykładem jest Kamienica Pod Gwiazdą, Pałac Dąmbskich, a także Łuk Cezara i kamienice Rösnera (patrz niżej).
Elementem typowym dla fasady kamienic tego okresu, obok szeroko stosowanych przedproży, są bogate portale, odznaczające się wysokim poziomem artystycznym. Kamienice barokowe, a później rokokowe, miały także bardzo bogate wyposażenie wnętrz, na które składały się: ozdobnie rzeźbione, kręcone klatki schodowe, ściany wykładane płytkami ceramicznymi importowanymi z Delf w Holandii, intarsjowane drzwi i skrzynie, malowane stropy, ozdobne piece i meble
Kręcone schody były bardzo charakterystyczne dla barokowych kamienic toruńskich, gdańskich, elbląskich i północnoeuropejskich. Do dziś takiego wyposażenia zachowało się bardzo niewiele; w XIX wieku często kupowano je jako wyposażenie dworów i pałaców i wywożono w głąb Polski. Najciekawsze spośród kamienic barokowych prezentujemy poniżej:

Kamienica Pod Gwiazdą tutaj.

Łuk Cezara tutaj.

Kamienice Rösnera
(ul. Chełmińska 28)
Są to dwie połączone wzajemnie kamienice gotyckie o późnobarokowych (z około 1716 roku), bogatych fasadach stiukowych z motywami roślinnymi.
Dom mniejszy, narożny, miał charakter mieszkalny, o czy świadczy m.in. ozdobny portal z piaskowca, wewnątrz sień, malowane stropy i fragmenty polichromii ściennych z XVII i XVIII wieku. Kamienica większa pełniła również funkcję spichlerza.
W początkach XVIII wieku kamienice należały do burmistrza Johanna Gottfrieda Rösnera (patrz: Tumult toruński tutaj); obecnie bank.

Gospoda Pod Modrym Fartuchem
(Rynek Nowomiejski 8)
Gospoda o najstarszej - średniowiecznej w Toruniu i całej Polsce tradycji.
Założona wg tradycji w 1489 roku przez rodzinę Szalitów, pozostająca w ich rękach przez następne stulecia. Kamienica została przebudowana z gotyckiej w XVIII wieku w stylu barokowym z wykorzystaniem gotyckich murów.
Gospoda słynęła z dobrych miodów, węgrzyna i piwa. Po częściowej rozbiórce w czasie II wojny światowej została odbudowana. Wg tradycji gościła wiele koronowanych głów Polski (rzekomo m.in. Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta), a także Napoleona Bonaparte.
Gospody, głównie w XVII-XVIII-wiecznym mieście, były przypisane do poszczególnych cechów, bractw. Do najsłynniejszych należała właśnie Gospoda Pod Modrym Fartuchem. Do dzisiejszego dnia istnieje też w Nowomiejskim Rynku kamienica dawnej gospody Bractwa Murarskiego (Rynek Nowomiejski 17 - patrz niżej), a także kamienica dawnej gospody przy ul. Sukienniczej. Po innych gospodach pozostały jedynie wywieszki cechowe, umieszczane nad wejściem siedzib cechów i bractw, wykazujące wysoki poziom artystyczny w opracowaniu godeł i ornamentacji, a przechowywane w Muzeum Okręgowym (więcej o gospodach w dawnym Toruniu tutaj).
Godłem Gospody jest fartuch, jaki dawniej nosili przy pracy rzemieślnicy.

Rynek Nowomiejski 17
Kamienica pochodzi z pierwszej połowy XVIII wieku, zbudowana na murach gotyckich z końca XV wieku, przebudowana w 1967 roku wraz z częściową rekonstrukcją wnętrza. Niegdyś gospoda murarska, obecnie mieści Galerię i Ośrodek Plastycznej Twórczości Dziecka.

Rynek Nowomiejski 5
Kamienica z końca XVI w., przebudowana w stylu barokowym na przełomie XVII i XVIII w., w 1891 r. przebudowana na kamienicę czynszową.
Mieszkał tu Arthur Semrau (1862-1940), historyk i miłośnik zabytków Torunia. 

ul. Łazienna 22
W większości zachowanej substancji materialnej jest to jednak kamienica gotycka z piękną fasadą gotycką poniżej szczytu, który jest już późnobarokowy z drugiej połowy XVIII wieku.
Więcej o kamienicy patrz: tutaj.

Kamienica Pod Aniołem
(Rynek Staromiejski 29)
Kamienica zapewne gotycka, przebudowana około 1699 roku w stylu barokowym przez ówczesnego burmistrza Jana Zimmermanna, następnie na przełomie XVIII/XIX wieku i nadbudowana o jedno piętro w 1890 roku. Obecna fasada klasycystyczna o elementach późnobarokowych.
Doskonale zachowany późnobarokowy portal z piaskowca, jeden z najpiękniejszych w Toruniu z typową dla tego okresu dekoracją roślinno-wstęgową, pochodzący z 1699 roku. Nad archiwoltą portalu herb ówczesnego właściciela kamienicy Jana Zimmermana. Dobrze zachowana, rzeźbiona brama pochodzi z tego samego czasu.
W latach 1717-1737, po zniszczeniach Ratusza Staromiejskiego w 1703 roku (oblężenie szwedzkie), odbywały się tu posiedzenia Rady Miejskiej. 

ul. Kopernika 19
Dawna kamienica gotycka z XV wieku, wtedy zwierciadlane odbicie kamienicy nr 17, przebudowana w XVII i XVIII wieku, z żółtą fasadą, gdzie we wnękach nadokiennych rokokowa malarska dekoracja ornamentowa. Obecnie mieści Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk.

Toruńskie kamienice XIX-wieczne na starówce

Poza ogromnym kompleksem kamienic gotyckich, na uwagę zasługują też inne kamienice, powstałe w wyniku przebudowań domów średniowiecznych oraz zbudowane od podstaw na miejscu rozebranych domów wcześniejszych.
Niżej prezentujemy wybrane najciekawsze spośród wielu kamienic XIX-wiecznych znajdujących się w zespole staromiejskim (pominięto zupełnie kamienice z innych dzielnic miasta). Są to obiekty klasycystyczne, eklektyczne, neogotyckie, neorenesansowe, neobarokowe, secesyjne, niektóre z bogato zdobionymi fasadami.

Apteka Pod Lwem
(Rynek Nowomiejski 13)
Usytuowana w miejscu wcześniejszej kamienicy gotyckiej, na co wskazują odsłonięte fragmenty elewacji. Przebudowana w pierwszej połowie XVII wieku oraz powiększona o sąsiedni (narożny) dom i przebudowana w 1830 roku w stylu klasycystycznym. Fasada podzielona 7 ostrołukowymi wnękami; w plakietach nadokiennych wyobrażenia instrumentów muzycznych. Ponad wejściem znajduje się godło - pozłacany drewniany lew z XVII wieku.
Aptekę w tym budynku założył w 1624 roku Martin Bernhardt. Obecnie jest ona jedną z trzech najstarszych aptek.

ul. Żeglarska 24
Kamienica z XIX-wieczną fasadą klasycystyczną. Budynek powstał w pierwszej połowie XIX wieku z przebudowania i połączenia dwóch kamienic renesansowych z pięknymi szczytami manierystycznymi o motywach okuciowych.
Więcej: Toruń nieistniejący > Kamienice patrycjuszowskie wschodniej pierzei ul. Żeglarskiej tutaj.

ul. Łazienna 18
Kamienica gotycka z XV wieku, przebudowana w XIX wieku. W latach 1793-1937 mieściła lożę masońską Zum Bienenkorb (Pod Pszczelim Ulem).
Na ciekawej klasycystycznej elewacji symbole masońskie z 1860 roku. Obecnie siedziba biskupa diecezji toruńskiej (łącznie z sąsiednią klasycystyczną kamienicą nr 20).

Zajazd Pod Trzema Koronami
(Rynek Staromiejski 21)
Zabytek z XVII wieku. Jeden z najstarszych zajazdów i hoteli toruńskich (od XVII wieku), przebudowany w połowie XIX wieku z budynku gotyckiego; nadbudowany w 1873 roku, z tego okresu klasycystyczna fasada.
Gościli tu m.in. królowa Marysieńka Sobieska z synami (1697 r.), król August II Mocny, car Piotr Wielki z carową i carewiczem (1709 i 1711 r.), Jan Matejko (1877 r.), Zygmunt Krasiński (1843 r.), Helena Modrzejewska (1880 r.). O pobycie tu trzech koronowanych głów przypominają tablice pamiątkowe na fasadzie.
W czasie zaborów odbywały się tu polskie imprezy patriotyczne, jako że od 1872 roku właścicielem był Polak, M. Duszyński. W tymże roku zorganizowano w hotelu pierwszą polską wystawę gwiazdkową, w 1873 roku wydano szczególnie uroczysty obiad z okazji 400. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, tutaj w 1875 roku powołano Towarzystwo Naukowe w Toruniu. W końcu XIX wieku w tym eleganckim ówczas hotelu rewelację stanowiło elektryczne oświetlenie we wszystkich pokojach, a do dyspozycji gości były 2 powozy do wszystkich pociągów na dworcach.
Obecnie hotel o tej samej nazwie.

ul. Prosta 5
Kamienica z XVII wieku, przebudowana na początku XIX wieku z typową fasadą klasycystyczną (duży tympanon wsparty na dwóch parach kolumn); z pierwotnego wystroju zachowała się figurka baranka i tarcza herbowa na fasadzie. Obecnie mieści kino "Orzeł".

Rynek Staromiejski 12
Kamienica gotycka, przebudowana w XVII wieku oraz w XIX wieku na klasycystyczną z pozbawieniem szczytu. Miejsce urodzenia malarza, M. Jaroczyńskiego. 

ul. Chełmińska 11
Kamienica gotycka, przebudowana w XIX wieku z fasadą klasycystyczną z ciekawym portalem. 

ul. Kopernika 9, 27
Kamienice gotyckie, przebudowane w okresie renesansu i w XIX wieku. Ciekawe fasady klasycystyczne.

Rynek Nowomiejski 10
Kamienica klasycystyczna z pierwszej połowy XIX wieku o ciekawej formie fasady.
Mieszkał tu Ignacy Danielewski (1829-1907), zasłużony wydawca, literat i dziennikarz, redaktor m.in. Gazety Toruńskiej. 

Rynek Nowomiejski 22
Kamienica późnoklasycystyczna z połowy XIX wieku.
W 1939 roku siedziba sztabu Armii Pomorze, co upamiętnia tablica pamiątkowa na fasadzie.

ul. Wielkie Garbary 19, 21
Ciekawe kamienice klasycystyczne zbudowane na starszych murach.

ul. Łazienna 28
Kamienica powstała w 1867 r. z połączenia dwóch sąsiednich kamienic gotyckich z XIV wieku. Reprezentuje styl historyzmu i podobieństwa do budynków weneckich z końca średniowieczna i początków renesansu. Ciekawa zabytkowa witryna sklepowa z XIX wieku.

ul. Św. Katarzyny 4, 6, 8, 10
Jest to ciąg czterech sąsiadujących wzajemnie kamienic tworzących fragment pierzei ul. Św. Katarzyny na Nowym Mieście. Wszystkie z nich mają ciekawe i urozmaicone formy fasad z elementami neorenesansu, neogotyku i in.
Dom pod nr 4 to tzw. Kamienica Gutenberga, wzniesiony w 1904 roku w stylu eklektycznym przez znanego toruńskiego drukarza, K. Domborowskiego. Na fasadzie, we wnęce widoczny jest naturalnej wielkości pomnik przedstawiający Jana Gutenberga (stąd nazwa), wynalazcy sztuki drukarskiej, na wykuszu podtrzymywane przez anioły herby miasta, powyżej płaskorzeźby przedstawiające pracę drukarzy.
W okresie międzywojennym mieściła się tu Drukarnia Toruńska, w której tłoczono m.in. "Słowo Pomorskie" (dziennik regionalny ukazujący się w Toruniu od 19. 12. 1920 r. do 3. 9. 1939 r., organ prasowy endecji; uważany za najpoważniejszy międzywojenny dziennik toruński; więcej tutaj). Natomiast po II wojnie światowej siedzibę miały Zakłady Graficzne w Toruniu, których od 1948 roku specjalnością stały się książki, zwłaszcza z zakresu literatury pięknej i młodzieżowej.

ul. Most Pauliński 12
Duża ciekawa kamienica eklektyczna, gdzie m.in. we wnęce na fasadzie figura św. Jerzego.

ul. Piernikarska 1
Duża narożna kamienica z 1887 roku o bogato zdobionej fasadzie, z narożnym wykuszem. Stoi w miejscu zburzonej w XIX wieku średniowiecznej Bramy św. Jakuba (na dziedzińcu budynku zachowały się fragmenty średniowiecznych murów).
Kamienica została zaprojektowana w stylu neobaroku francuskiego dla mistrza ślusarskiego, późniejszego fabrykanta, Roberta Tilka. Na fasadzie bogate sztukaterie, płaskorzeźby, gzymsy, opaski okienne, konsole.

ul. Jęczmienna 22
Kamienica XIX-wieczna na starszych murach, z ciekawą fasadą.

ul. Strumykowa 11, 19
Dwie ciekawe duże kamienice eklektyczne z XIX/XX wieku.

ul. Mostowa 9
Duża narożna kamienica eklektyczna z bogato zdobioną fasadą z narożnym wykuszem.

Rynek Staromiejski 5
(dawniej Kamienica Pod Turkiem), patrz tutaj.

ul. Szeroka 36, 46
Dwie ciekawe kamienice neogotyckie z lat 1896 i 1891 (glazurowana wielokolorowa cegła, polichromowane wnęki, elementy metalowe).

ul. Kopernika 4, 8
Dwie kamienice neogotyckie z końca XIX wieku. 

Rynek Staromiejski 24
Kamienica gotycka, przebudowana w końcu XIX wieku w stylu neorenesansowym.

ul. Żeglarska 25
Kamienica zbudowana na miejscu dwóch kamienic gotyckich, przebudowana w 1884 roku, z fasadą klasycystyczną, parter o sklepieniach renesansowych z końca XVI wieku.

Kamienica Pod Atlantem
(ul. Ducha Św. 3)
Kamienica neobarokowa z 1890 roku, mieści stylową kawiarnię Pod Atlantem o wystroju z końca XIX wieku. Nazwa pochodzi od przypory międzyokiennej na fasadzie - rzeźby mężczyzny dźwigającego - atlanta. Na ścianie od ul. Rabiańskiej płaskorzeźba przedstawiająca alegorie rzemiosła przy warsztacie (z lewej) i żeglugi z kotwicą (z prawej).

ul. Prosta 10
Kamienica secesyjna z około 1900 roku wg projektu Hermana Sopparta, jednen z najlepszych przykładów secesji w architekturze toruńskiej.

ul. Wielkie Garbary 17
wyróżnia się kamienica secesyjna z dobrej klasy dekoracją tynkarską i ornamentyką kutych balustrad balkonów.

ul. Szeroka 25
Kamienica secesyjna z wykuszem, na fasadzie błędna data 1809, zamiast 1909.

ul. Szeroka 33
Kamienica klasycystyczno-secesyjna z 1909 r., z lustrzanym fragmentem fasady.

ul. Łazienna 13
narożna kamienica nawiązująca do neorenesansu francuskiego, koniec XIX w. Od początków XX w. zamieszkiwana przez Steinbornów, których dom był jednym z centrów życia towarzyskiego, politycznego i artystycznego polskiej społeczności Torunia w czasie zaboru niemieckiego. Tutaj Otto Steinborn, ceniony lekarz, specjalista chorób skórnych, miał swój gabinet lekarski. Otton Steinborn działał w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, Towarzystwie Przemysłowym w Toruniu, Instytucie Bałtyckim w Toruniu był współzałożycielem Towarzystwa Muzealnego w Toruniu, Towarzystwa Lekarskiego w Toruniu, inicjator powołania Pomorskiego Muzeum Krajowego w Toruniu; był bibliofilem, organizował dom opieki dla byłych prostytutek dotkniętych chorobami wenerycznymi. W 1918 r. został wybrany do Polskiej Rady Ludowej, od 18.01.1920 r. był pierwszym prezydentem Torunia po okresie zaborów. Jego żona, Helena, również była działaczką społeczną.

ul. Łazienna 30
Kamienica gotycka, przebudowana 1910 r. ze skromną fasadą secesyjną.

ul. Królowej Jadwigi 7
Kamienica przebudowana z gotyckiej na pocz. XX wieku ze skromną fasadą secesyjną.

Zwiedzanie kamienic: Stare kamienice toruńskie dziś służą rozmaitym celom: mieszczą instytucje, banki, restauracje, hotele, mieszkania, a w parterach najczęściej sklepy i punkty usługowe. Do zwiedzania przygotowane są: Kamienice Pod Gwiazdą, Dom Kopernika, Kamienica Eskenów. Do niektórych ciekawych kamienic można bez przeszkód wejść aby podziwiać np. polichromowane stropy, ściany czy inną ornamentykę (tym bardziej, że jest ich stosunkowo wiele). Wiele z tych polichromii znajduje się bowiem w kamienicach dostępnych publicznie - mieszczących różne instytucje. Polecamy więc niektóre kamienice na ul. Szerokiej, Rynku Staromiejskim, Szczytnej, Wielkich Garbarach, Chełmińskiej, Żeglarskiej, Łaziennej.

Arkadiusz Skonieczny
data publikacji: grudzień 2004