en
POLECAMYDotknij Gotyku w Toruniu
POLECAMYZrób samodzielnie pierniki
POLECAMYZWIEDŹ TORUŃ Z KUFLEM PIWA!
POLECAMYPOZNAJ WIELKĄ TWIERDZĘ TORUŃ

Dwór Artusa

• istnieje w nowej formie
• dawny budynek istniał w okresie 1386-1802
• rozebrany z uwagi na "zły stan techniczny"
• lokalizacja: Stare Miasto, Rynek Staromiejski 6
 
Czytaj też:

 


Widok przed 1802 r. Kliknij aby powiększyć

Istniejący dziś w Rynku Staromiejskim budynek Dworu Artusa pochodzi z 1891 roku i został postanowiony na miejscu poprzedniego, z roku 1386.
Dawny Dwór Artusa - siedziba ekskluzywnego Bractwa św. Jerzego i innych bractw-Ław - należał do najbardziej reprezentacyjnych gmachów w Toruniu (o tradycji Dworu Artusa niżej). Zwłaszcza po renowacji renesansowej w 1626 roku i barokowej w 1701, w swym gotyckim zrębie, prezentował się niezwykle okazale i bogato.
Szerokość Dworu wynosiła ok. 13,5 m (obecny ma 25 m), wysokość ok. 25,5 (tj. do wysokości gzymsu obecnego), długość ok. 25 m w głąb budynku.

Do wnętrza prowadził portal ozdobiony kolumnami jońskimi, którego gzyms flankowały dwie postaci rycerzy w strojach antycznych. Pomiędzy nimi, na osi wejścia, znajdował się okrągły otwór okienny ozdobiony herbem Torunia. Podobnej wielkości okrągłe płyciny znajdowały się po bokach rycerzy i zawierały przedstawienia herbu Prus Królewskich i Królestwa Polskiego (o znaczeniu eksponowania zestawu tych trzech herbów tutaj). Fasadę parteru z dwoma dużymi oknami zdobiło boniowanie. Powyżej fasadę z zachowanymi ostrołukowymi wnękami gotyckimi pokrywały bogate malowidła przedstawiające: na dole: ciąg 22 herbów miast hanzeatyckich, z którymi Toruń utrzymywał rozległe stosunku handlowe w średniowieczu i czasach wczesnonowożytnych (o hanzeatyckim Toruniu tutaj), wyżej w blendach: wizerunki królów polskich od Władysława Jagiełły do Zygmunta III Wazy, pomiędzy oknami trzy wizerunki królów w całej postaci (ci królowie, których chciano najmocniej wyeksponować: Władysław Jagiełło jako zwycięzca Krzyżaków pod Grunwaldem i założyciel dynastii jagiellońskiej, Kazimierz Jagiellończyk jako władca, który wydał Toruniowi niezwykle ważne tzw. przywileje kazimierzowskie, za panowania którego Toruń i Prusy Królewskie stały się częścią Polski, wreszcie Zygmunt III Waza jako władca, aktualnie wówczas panujący; o pobytach królów polskich w Toruniu tutaj) oraz wyżej w blendach: postaci alegoryczne cnót i bohaterów antycznych, rycerzy.
Szczyt, flankowany smukłymi wieżyczkami narożnikowymi z latarniami i baniastymi hełmami, zdobiło malowidło św. Jerzego na koniu pod złotą kulą, symbolizującą słońce.  

Wewnątrz parter budynku zajmowała wielka sala wysokości 6 i 1/3 m o 6 przęsłach wspartych na 2 kolumnach, nad którą znajdowała się zbrojownia i inne pomieszczenia. W poszczególnych miejscach sali znajdowały się ławy bractw-członków Dworu Artusa.
Przy wschodniej ścianie (na lewo od wejścia) znajdowała się Ława św. Jerzego - najstarsza i arystokratyczna spośród całego 'stowarzyszenia arturiańskiego'. W 1503 roku na tej ścianie wykonano malowidło przedstawiające św. Jerzego walczącego ze smokiem. Wykonanie go powierzono mistrzowi Anthoniusowi z Wrocławia. Scena walki odbywała się na tle pejzażu z widokiem Torunia i zamku krzyżackiego (wówczas już nieistniejący). Był to więc najstarszy znany dziś widok miasta.
Przy zachodniej ścianie (na prawo od wejścia) znajdowała się Ława św. Rajnolda - bractwa żeglarzy i właścicieli szkut. Na ścianie znajdowała się statua przedstawiająca św. Rajnolda w pełnej zbroi oraz malowidło ścienne wyobrażające tegoż świętego z mieczem, na którego czubku zatknięta była głowa Karlmanna, którego święty zabił. Na ścianie tej wisiały też zbroje turniejowe.
Pośrodku sali znajdowała się Ława Mariacka - właścicieli okrętów i kupców-hurtowników, głównie zbożowych. Z tą Ławą związane było malowidło na południowej ścianie, przedstawiające scenę Hołdu Trzech Króli, wykonane również przez mistrza Anthoniusa w 1504 roku. Na ścianach wisiały też kobierce, półki na naczynia (talerze, kufle, dzbany, kielichy, cynowe wilkomy i srebrne puchary) i obrusy, poroża jeleni; stały drewniane szafy oraz zbroje turniejowe. Na ścianie północnej, a więc od strony Rynku, znajdowało się malowidło św. Katarzyny.
Sala posiadała także emporę muzyczną (chór dla muzykantów) oraz kominek. Ze sklepień spuszczano wielkie koliste świeczniki.
W 1455 roku Rada miejska poleciła przetopić wszystkie srebra z kościołów i z Dworu Artusa na potrzeby finansowania wojny trzynastoletniej. Szybko jednak uzupełniono wyposażenie.

Budynek uległ niemal całemu wypaleniu w 1703 roku, w czasie oblężenia szwedzkiego podczas wojny północnej.
Został rozebrany w 1802 roku i zastąpiony nowym w 1829 roku, który dodatkowo powiększono o sąsiednią kamienicę. Po rozwiązaniu Bractwa św. Jerzego w 1842 roku gmach został przeznaczony na teatr miejski (występował tu m.in. Henryk Wieniawski w 1879 roku). Budynek ten z powodu pękania ścian rozebrano, po czym w 1891 roku postawiono gmach obecny.
 
Jeden z niewielu zachowanych elementów wyposażenia dawnego toruńskiego Dworu Artusa: kafel figuralny z wyobrażeniem Dawida z harfą, 2. poł. XVI w., pierwotnie malowany i złocony
 
 
Kafel podobny jak wyżej, z przedstawieniem Samsona, 2. poł. XVI w., pierwotnie malowany i złocony
 
 
Puchar z łupiną orzecha kokosowego, ok. 1665 r., z wyposażenia Dworu Artusa
 

Tradycja arturiańska w Toruniu 

Dwory Artusa powstawały na terytoriach związanych z Krzyżakami. Były jednym ze sposobów organizowania się patrycjatu odczuwającego potrzebę nobilitacji i nawiązania do tradycji rycerskich i podkreślenia wyróżnienia, odrębności od reszty społeczności miejskiej - bogatych i średniozamożnych kupców i rzemieślników.

Początki Dworów Artusa w Prusach nie są jasne. Niektórzy wiążą je z działającymi w wielkich miastach bractwami kupieckimi. W Toruniu nazwa Dwór Artusa pojawiła się dopiero w 1608 roku (w statutach Dworu Artusa), wcześniej w źródłach wymieniany był Compehnaus (dom kompanijny - kompanii kupieckiej) oraz gildia, a więc na początku związany był z powstałym już przed 1300 rokiem Bractwem Kupieckim Najświętszej Marii Panny, którego siedzibą była kamienica przy ul. Żeglarskiej 5. Do Bractwa Kupieckiego należeli wielcy kupcy sukiennicy przybywający do Torunia już w końcu XIII wieku (o sukiennicach toruńskich tutaj). Niektórzy badacze uznają, że w 1385 roku Bractwo Kupieckie połączyło się z istniejącym od 1311 roku Bractwem św. Jerzego, mającym swoją siedzibę przy Rynku Staromiejskim, ale nadal użytkowało swoją kamienicę przy ul. Żeglarskiej 5.
Dwory Artusa był siedzibami zwykle kilku bractw-Ław (XV wieku w Toruniu 3) zjednoczonych ideologią odwołującą się do postaci króla Artura (Artusa).

Bywalcy Dworu Artusa łączyli się w bractwa. Dobierano się według pochodzenia ze wspólnego kraju lub regionu, zawodu, zainteresowań. W średniowieczu istniały 3 bractwa-ławy, ponieważ uczestnicy siadywali na wspólnych ławach. Od początku ławy uważały się również za wspólnoty religijne, stąd prawie zawsze stawiano kaplice brackie i ołtarze w parafialnym Kościele św.św. Janów. Bractwa Dworu były ściśle powiązane ze strukturami władz miasta, którym w połowie XV wieku Dwór został całkowicie podporządkowany. Rada wybierała "starszych" Dworu, którzy czuwali nad przestrzeganiem statutu Dworu Artusa, a także reprezentowali na zewnątrz burmistrza, rajców i pozostałych członków. Rada uzyskała decydujący głos przy przyjmowaniu nowych członków.
Najbardziej elitarnym użytkownikiem Dworu Artusa było Bractwo św. Jerzego posiadające Ławę św. Jerzego na lewo od wejścia przy wschodniej ścianie. W 2. połowie XV wieku (po drugim pokoju toruńskim) część członków starego i ekskluzywnego Bractwa św. Jerzego wyprowadziła się z gmachu Dworu Artusa (podobnie jak w Gdańsku) do nowo wzniesionego Dworu Bractwa św. Jerzego (nazywanego też "małym" Dworem Artusa).

Dwór Artusa koncentrował życie społeczne elity dawnego Torunia. Położony w Rynku, w samym centrum, tuż koło Ratusza Staromiejskiego, był centralnym punktem życia towarzyskiego i politycznego, a poniekąd również religijnego, tu organizowano ważniejsze uroczystości miejskie i państwowe. Dwór spełniał ważną rolę w kontaktach z szerokim światem. Tutaj kupcy wymieniali tak ważne w tym zawodzie informacje, bowiem handel opierał się na osobistych kontaktach i wzajemnym zaufaniu partnerów. Spotkania przy piwie (które serwowano bez umiaru) i muzyce stwarzały więc znakomite podstawy rozwoju handlu morskiego i lądowego dalekosiężnego. Tu można było dowiedzieć się wszystkiego, co działo się w Europie.

Odwiedzający Dwór wnosili opłatę. Członkowie bractw natomiast opłacali z góry za cały rok, za co mogli pić trzy razy dziennie bez dodatkowej opłaty. Służba towarzysząca panom miała zakaz wstępu; zostawała na przedprożu, gdzie była zobowiązania do przyzwoitego zachowania się. Zakaz wstępu mieli też obcy muzykanci, ladacznice i osoby wsławione zbyt swobodnym sposobem życia, osoby z bronią, zamaskowaną twarzą. Surowo karano zniewagi, narzekania na jakość piwa, rozbicie naczynia oraz wszelkie bijatyki, np. w 1474 r. za wydobycie noża w Dworze Artusa osadzony w areszcie został Johan Rockendorf z toruńskiego rodu patrycjuszowskiego Rockendorfów.

Dwór był otwarty codziennie od 10 godziny rano do około 10 godziny wieczorem, za wyjątkiem niedziel i świąt, kiedy to udostępniano Dwór po wieczornych nabożeństwach. Codziennie też przygrywała muzyka od godz. 7-8 wieczorem z wyjątkiem sobót. Do opuszczenia wzywał specjalny dzwonek. Prawo dłuższego siedzenia i picia razem ze swoimi gośćmi miała starszyzna Dworu i członkowie Rady Miejskiej. Zresztą rajcowie goszczeni byli raz do roku na koszt Dworu. Zapraszani goście mieli do wyboru kilka gatunków piwa; wino pito tylko od święta. Pito najczęściej z naczyń drewnianych, rzadziej szklanych czy cynowych. Później bractwa zamawiały srebrne czy złocone puchary i wilkomy do spełniania toastów.
Popularną rozrywką były gry w szachy, warcaby i karty. Artykuł 21. ordynacji porządkowej określał: W górnej izbie Dworu winni się zabawiać goście proszeni i bracia skromną krotochwilą w grze szachów, warcabów i kart, lecz nie mam na osobę z takiej krotochwili wypaść straty ponad 2 lub 3 złote pod karą sądu dworskiego.

Poszczególne Ławy wydawały uczty z okazji świąt swych patronów.
Regularne, wystawne zabawy odbywały się kilka razy w roku: we wtorek po Zielonych Świątkach, w dzień św. Katarzyny i oczywiście w okresie karnawału. Szczególnie bogate i barwne było życie bywalców Dworu Artusa w okresie karnawału. Wielkim powodzeniem cieszyły się maskarady, fajerwerki, uliczne występy trup teatralnych, błaznów. Każde takie spotkanie było jednak ustalane odpowiednimi i ścisłymi regulacjami brackimi i miejskimi. Więcej o karnawale toruńskim tutaj.
Jednymi z najwspanialszych zabaw były "kolacje" zielonoświąteczne. Wg ordynacji na Zielone Świątki są zaproszeni bracia wraz z żonami i dziećmi na dwór na posiłek południowy. Podadzą potrawy w trzech gatunkach: gotowane mięso lub kury, pieczeń niewystawną, gotowaną szynkę lub raki. Braciom poda się szklanicę wina reńskiego, którą niech każdy wypije tylekroć, ile mu służy. Białogłowom i dzieciom podadzą wino w naczyniach srebrnych, którym niech się raczą lecz bez ekscesu. Piwo jasne podawane będzie przy i po obiedzie. Po skończonym obiedzie odbędzie się taniec honorowy, przy czym zwierzchność zajmie pierwsze miejsca. Ten taniec ma trwać do 5. godziny. Od 5. do 6. godziny nastanie przerwa, podczas której przygotuje się wieczerzę. O 6. ponowi się zebranie i podadzą dwie potrawy pieczyste, do tego piwo gdańskie, toruńskie i jasne. Potem znowu rozpocznie się taniec, tak by się skończyło o 10. skromnie, w miłości i zgodzie.

Król Jan Olbracht w czasie dłuższego pobytu w Toruniu (1494-1495) urządzał tu wieczorne zabawy z udziałem żon i córek rajców miejskich. W budynku obradowały też niektóre sejmiki pruskie. Ponadto w Dworze gościli królowie polscy, szwedzcy, pruscy, wielcy mistrzowie krzyżaccy, carowie rosyjscy oraz przedstawiciele Hanzy i zamorscy kupcy.

19. października 1466 roku w Dworze Artusa miało miejsce jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski: został zawarty drugi pokój toruński, między Polską, a państwem krzyżackim, kończący wojnę trzynastoletnią. Na mocy pokoju Polska odzyskała zachodnią część państwa krzyżackiego (Prusy Królewskie z tzw. wielkimi miastami pruskimi (Toruniem, Gdańskiem, Elblągiem), tj.: Pomorze Gdańskie z Gdańskiem (dostęp do Bałtyku), Ziemię Chełmińską z Toruniem, Żuławy z Malborkiem i Elblągiem), która początkowo miała autonomię oraz Warmię; wschodnia część (późniejsze Prusy Książęce) stała się lennem Polski.

W piwnicach Dworu w 1568 roku założono pierwszą toruńską oficynę drukarską (patrz: Drukarnie i drukarstwo toruńskie).
Tutaj, po tumulcie toruńskim w 1724 roku przez 30 lat protestanci odprawiali swoje nabożeństwa, zanim w 1756 roku zakończyli  budowę nowego zboru (obecnego K
ościoła Ducha św.).
 
Oprac. Arkadiusz Skonieczny
 
drukuj  poleć artykuł
Komentarze użytkowników (1)
Warmiński Kojot, 2017-04-22 16:07:52
Fantastyczny artykuł!! Byliśmy z żoną w Toruniu w lany poniedziałek na otwarcie sezonu żużlowego i mieliśmy na tyle dużo czasu by zwiedzić starówkę i między innymi zachwycił nas dwór Artusa. Teraz po przeczytaniu tego artykułu, następnym razem jak będziemy w Toruniu to o wiele bardziej uświadomieni przekroczymy progi Artysa. Olsztyn pozdrawia Toruń
Dodaj swój komentarz:


:) :| :( :D :o ;) :/ :P :lol: :mad: :rolleyes: :cool:
pozostało znaków:   napisałeś znaków:
Ostatnia modyfikacja 19-12-2016 02:09
Booking.com

Twoja wycieczka

W Twojej wycieczce znajdują się miejsca:

    Sonda

    Które miejsca w okolicy planujesz odwiedzić będąc w Toruniu (max 3):