Inne dostępne strony: Historia Torunia Kalendarium dziejów Torunia Herb, flaga, hejnał Torunia Toruń poza Starym Miastem Toruń nie istniejący Literatura Stosunki toruńsko-bydgoskie Miasta partnerskie Toruń w statystyce Toruń na listach UNESCO Okrągłe rocznice w 2010 r. Toruń hanzeatycki Krzyżacy Najbliższe okolice Torunia :-)

• Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO tutaj
• Lista "Pamięć Świata" UNESCO tutaj

Prestiżowa Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO jest spisem unikatowych, bezcennych dla ludzkości obiektów świata, świadczących o cywilizacyjnym dorobku człowieka, jak i będących naturalnym, zachowanym wytworem sił przyrody, podlegających szczególnej ochronie.
Lista została ustanowiona Konwencją dotyczącą ochrony Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO, przyjętą w Paryżu w 1972 roku. Do dziś została ratyfikowana przez 177 państwa świata.

Pierwszego spisu obiektów światowego dziedzictwa dokonano w 1978 roku. Ta pierwsza Lista zawierała wówczas 12 obiektów, do których należała m.in. dzielnica staromiejska w Krakowie oraz kopalnia soli w Wieliczce. Lista jest cały czas rozszerzana o nowe miejsca, których jest już 754 (2004 r.).
Lista tworzona jest przez ONZ ds. Oświaty, Nauki i Kultury. Ta wyspecjalizowana struktura ONZ prowadzi wszechstronną działalność w celu wspierania i rozwoju oświaty, nauki i kultury na świecie.

6. grudnia 1997 roku na specjalnej sesji UNESCO w Neapolu na Listę został wpisany zespół staromiejski Torunia (Stare Miasto, Nowe Miasto, Zamek Krzyżacki), obok tak wspaniałych zabytków, jak m.in. śródmieścia Rzymu, Florencji, Wenecji, Grenady, Paryża, Awinionu, Lubeki czy Pragi.

Konwencja paryska z 1972 roku wyznaczyła kryteria, na podstawie których możliwe jest określenie uniwersalnych wartości proponowanych zabytków, a w konsekwencji ich zaliczenie do Światowego Dziedzictwa. Wobec obiektów kulturowych stosuje się sześć kryteriów.
W przypadku Torunia i Warszawy najważniejszymi kryteriami były:
- obiekty wpłynęły na dalszy rozwój architektury,
- obiekty stanowią wybitne dzieło ilustrujące okres historyczny.
W przypadku Krakowa, kopalni soli w Wieliczce i Zamościa najważniejszym kryterium było:
- obiekty stanowią wybitne dzieło ilustrujące okres historyczny.
W przypadku Malborka najważniejszymi kryteriami były:
- obiekt wpłynął na dalszy rozwój architektury,
- obiekt jest unikatowym świadectwem kultury,
- obiekt stanowi wybitne dzieło ilustrujące okres historyczny.

Komitet przyznający Toruniowi certyfikat wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO podjął swoją decyzję m.in. na podstawie naukowego opracowania, którego koncepcję i redakcję przygotował w 1996 roku prof. Marian Arszyński, kierownictwo i organizację nad całością prac sprawował prof. Jan Tajchman, a konsultacji w zakresie problematyki konserwatorskiej udzielił ówczesny Miejski Konserwator Zabytków, Zbigniew Nawrocki.
Opinie o materiale oraz uwagi o stanie miasta przedstawiono w raporcie Jonasa Glemzy, profesora wileńskiego i eksperta Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków. Raport podkreślał oryginalne, średniowieczne rozplanowanie urbanistyczne zespołu staromiejskiego, oryginalne, wartościowe zabytki gotyckie, renesansowe i barokowe, średniowieczny system obronny, członkostwo w związku Hanzy oraz miejsce urodzenia Mikołaja Kopernika. 

Toruń jako dobro kultury odpowiada w pełni definicji sformułowanej w artykule I Konwencji:
- toruński zespół staromiejski łączy w sobie cechy nadrzecznego miasta portowego (o toruńskiem porcie wiślanym więcej w części: Bulwar Filadelfijski), miasta podwójnego (Stare i Nowe Miasto) z cechami miasta sprzężonego z zamkiem. Zachowany w stanie zbliżonym do pierwotnego unikalny układ przestrzenny to cenne źródło materialne do dziejów rozwoju miast w średniowiecznej Europie,
- w Toruniu, niezależnie od wysokiego stopnia samodzielności, widoczne są wpływy przodujących ośrodków średniowiecznej sztuki europejskiej z Brugią, Gandawą i Lubeką na czele. Fakt ten uznaje się za świadectwo istnienia europejskiej wspólnoty miast hanzeatyckich,
- w Toruniu powstało i przetrwało do dziś wiele średniowiecznych budowli. Wszystkie reprezentują najlepsze osiągnięcia gotyckiej architektury ceglanej w Europie (o architekturze Torunia tutaj),
- zachowane w Toruniu domy mieszkalne stanowią największy i najlepiej zachowany zespół gotyckiej architektury mieszkalnej w Europie północnej (więcej tutaj),
- Ratusz Staromiejski łączy w sobie nigdzie indziej nie spotykane funkcje sądowe, administracyjne i handlowe,
- Toruń był w średniowieczu związany z wieloma wydarzeniami o ogromnej wadze i znaczeniu historycznym (patrz: Historia Torunia oraz Kalendarium dziejów Torunia). Odegrał ważną rolę w chrystianizacji i kolonizacji Prus, był głównym pośrednikiem w hanzeatyckim handlu z Europą wschodnią, był też w tej części Europy najważniejszym ośrodkiem kształtowania się poczucia tożsamości stanowej mieszczaństwa oraz miejscem podpisania Traktatu Toruńskiego w 1466 roku (patrz: drugi pokój toruński).

Tymczasem historia działań zmierzających do wpisania miasta na tę prestiżową listę sięga 1986 roku. Wtedy to mocą uchwały Miejskiej Rady Narodowej powstał Obywatelski Komitet Odnowy Zabytków Torunia, a przy okazji jego powołania złożono wniosek o wszczęcie postępowania, które doprowadziłoby do wpisu Torunia na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Celem Komitetu był też lobbing interesów Torunia we władzach centralnych (m.in. włączono Toruń do listy 8 miast, które w pierwszej kolejności miały dostać materiały centralnie dotowane na rewaloryzację zabytków). Komitet nawiązał też kontakt z władzami Krakowa, by skorzystać z tamtejszych rozwiązań i wzorców. Jednak na X Zjeździe PZPR w 1986 roku nie udało się zatwierdzić artykułu o ogólnonarodowej konieczności ratowania zabytków toruńskich; w konsekwencji programem takim objęto jedynie zabytki Krakowa.
W wyniku działalności Obywatelskiego Komitetu Odnowy Zabytków Torunia zdołano zrealizować kilka prac konserwacji zabytków.
W 1989 roku Komitet został zlikwidowany, a powstała działająca do dziś Fundacja Odnowy Zabytków Torunia.

Poza Listą Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO prowadzi też Listę "Pamięć Świata ". Lista ta zawiera spis najcenniejszych i najważniejszych rękopiśmiennych dokumentów ludzkości wszechczasów; powstała w 1997 roku.
Na posiedzeniu Polskiego Komitetu programu "Pamięć Świata" 24. stycznia 1997 roku zatwierdzono listę zgłoszoną do rejestru światowego. Na Liście znajduje się m.in. rękopis Mikołaja Kopernika "De revolutionibus orbium coelestium" przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, a oczekującym na wpis jest przechowywany w toruńskim Archiwum Państwowym Zbiór Tabliczek Woskowych miasta Torunia z lat 1250-1530. Jest to jeden z największych zbiorów tabliczek woskowych w Europie z okresu średniowiecza, zawierający największą liczbę poliptyków. Unikatowe są także forma i sposób zapisu tabliczek.

Tabliczki woskowe były popularnym, powszechnie stosowanym materiałem pisarskim w starożytności i średniowieczu. Używały ich osoby prywatne, uczniowie, kupcy, kościoły i urzędy przede wszystkim do zapisywania przychodów i wydatków. Tą samą stronę tabliczki można było użyć wielokrotnie - wystarczyło zetrzeć tekst wcześniejszy. Dopiero od XIV wieku zaczął je wypierać pergamin, a później papier. Do dzisiaj w Europie i na świecie ocalało jednak niewiele tabliczek, należą one do najrzadszych cymeliów. Szczególnie niewiele zachowało się tabliczek z kancelarii miejskich.
W Polsce największy ich zbiór poza Toruniem przechowywany jest w Gdańsku, obejmuje 4 poliptyki złożone z 36 tabliczek. W Niemczech największy zbiór, na który składa się 6 poliptyków, znajduje się w Lipsku. Kolekcja toruńska jest więc największym na świecie zbiorem pochodzącym z jednej kancelarii miejskiej. Według historyków sztuki najstarsza część tabliczek toruńskich została wykonana i ozdobiona ornamentem w warsztatach w Lubece lub w pobliskich miastach w drugiej połowie XIII wieku. Zbiór tabliczek toruńskich obala tezę, że miasta lokowane w XIII wieku nie posiadały kancelarii. Już w drugiej połowie XIII wieku w Gdańsku, Elblągu i Toruniu kancelarie prowadziły księgi w postaci kodeksów woskowych.

Tabliczki woskowe używane były w administracji toruńskiej jako księgi od drugiej połowy XIII wieku do ok. 1530 roku.
Zbiór tabliczek woskowych miasta Torunia składa się dziś z 16 poliptyków, utworzonych ze 127 deseczek. Tworzą one rodzaj ksiąg-kodeksów woskowych, w których poszczególne deseczki połączone są od strony grzbietu rzemieniami lub sznurkami, całość zaś zabezpieczona jest drewnianymi okładkami, często ozdobionymi ornamentem roślinnym i zoomorficznym. Uwagę zwracają wyryte na oprawach chimery, gryfy, bazyliszki. Owe kodeksy woskowe wykonane zostały z drewna gruszy, jabłoni, lipy, jaworu i dębu. Deseczki posiadają wyżłobione z obu stron pola, wypełnione podbarwioną na czarno masą woskową, składającą się głównie z wosku pszczelego, na których został wyryty rylcem tekst.

Rylce wykonywane były z twardych, ostro zakończonych metali, z drewna lub kości, z łagodną końcówką. Do zamazywania lub usuwania tekstu używano rylców zakończonych szeroką łopatką. Poliptyki zamykano na jeden lub dwa paski skórzane. Wymiary ich wynoszą maksymalnie 41,7 x 21,7 cm (długość i szerokość), minimalnie 25,5 x 13,2 cm. Grubość waha się od 1,2 do 0,5 cm.

Treść tabliczek toruńskich jest znana. Zostały one odczytane i wydane drukiem przez Karola Górskiego i Witolda Szczuczko. Zapisy są wielowarstwowe, dotyczą głównie finansów miejskich i dotyczą wszelkiego rodzaju transakcji zawieranych przez mieszczan, a więc czynszów od urządzeń targowych i przemysłowych, gruntów i rent różnego rodzaju. Są też rozliczenia wzajemnych zobowiązań i różne formy spłaty długów. Zapisywano także wilkierze i uchwały rady miejskiej.